Griezelen met Saint-Saëns: zo vier je Halloween als klassiekeliefhebber

Middernacht. Een harp tokkelt twaalf keer dezelfde noot. Dan zet een viool in die vals lijkt te klinken. Hij is scherp en schurend, net niet goed. Wie de Danse macabre van Camille Saint-Saëns voor het eerst hoort, voelt meteen dat er iets niet klopt. Dat is precies de bedoeling.

Halloween is in Nederland pas een paar decennia echt populair. Componisten uit de negentiende eeuw waren al veel langer bezeten van de dood, de duivel en heksen. De romantiek zocht het donker op, en dat levert een repertoire op waar geen verkleedwinkel tegenop kan. Je hebt geen vampiercape nodig. Een goede luisterlijst en een donkere kamer zijn genoeg.

01Waarom klinkt deze muziek eigenlijk zo eng?

Saint-Saëns gebruikt een eenvoudige truc. De soloviolist stemt zijn hoogste snaar een halve toon lager, van e naar es. Daardoor klinken de losse snaren samen als een tritonus, het interval dat eeuwenlang de bijnaam diabolus in musica droeg: de duivel in de muziek. Een xylofoon laat ondertussen de botten van dansende skeletten rammelen. Je hoort het kerkhof voor je.

Een tweede geheim wapen is het Dies irae, een middeleeuwse melodie uit de dodenmis. Hector Berlioz liet hem in 1830 vals en spottend klinken in de finale van zijn Symphonie fantastique. Franz Liszt bouwde er zijn Totentanz op. Sergej Rachmaninov kon er niet vanaf blijven: de melodie duikt op in een hele reeks werken, van Die Toteninsel tot zijn Symfonische dansen. Ken je hem eenmaal, dan hoor je hem overal. Ook in de openingsscène van de film The Shining.

02Een Halloween-playlist met spanningsboog

Zet niet zomaar alles op shuffle. Bouw het op zoals een goed griezelverhaal: 1. Saint-Saëns, Danse macabre. De klok slaat twaalf, het feest begint.

1. 2Schubert, Erlkönig. Vier minuten paniek. De piano galoppeert, één zanger speelt vader, kind, verteller en de Erlkönig zelf. Het kind haalt het einde niet.
2. 3Grieg, In de hal van de bergkoning. Begint op kousenvoeten en eindigt in een razernij van trollen.
3. 4Liszt, Mephisto-wals nr. 1. Mefisto pakt een viool en het hele dorpsfeest ontspoort. Een pianist heeft er tien vingers te weinig voor.
4. 5Bartók, Muziek voor snaarinstrumenten, slagwerk en celesta, derde deel. Geen verhaal, wel pure onrust. Ook dit stuk gebruikte Stanley Kubrick in The Shining.
5. 6Berlioz, Songe d'une nuit de sabbat. Heksensabbat in vol ornaat. Let op de strijkers die met het hout van de strijkstok op de snaren tikken.
6. 7Moessorgski, Een nacht op de Kale Berg. De afsluiter. In de versie van Rimski-Korsakov drijft een kerkklok de geesten weg en breekt de dageraad aan. Je mag weer slapen.

Alles samen duurt ruim een uur, precies een avond.

03Meer dan luisteren

Organiseer een luisteravond. Licht uit, kaarsen aan en vooraf niets uitleggen. Laat je gasten raden wat er gebeurt in elk stuk. Vertel het verhaal pas achteraf. Iedereen die bij de Danse macabre "dansende skeletten" zegt, krijgt een extra glas.

Zoek een stomme film met live muziek. Klassiekers als Nosferatu (1922) en The Phantom of the Opera (1925) staan rond eind oktober vaak op het programma van filmhuizen, begeleid door een organist of een ensemble. Live muziek bij beelden van honderd jaar oud werkt beter dan welke horrorfilm ook.

Ga naar een orgelconcert. Bachs Toccata en fuga in d is de onofficiële Halloween-hymne geworden, al twijfelen musicologen of Bach hem wel schreef. In een donkere kerk met een groot orgel krijg je kippenvel, wie de componist ook was. Kijk op de site van de kerken in je buurt.

Vertel het verhaal van de Duivelstriller. Giuseppe Tartini zou rond 1713 hebben gedroomd dat hij zijn ziel aan de duivel verkocht. De duivel pakte zijn viool en speelde een sonate van onaardse schoonheid. Tartini schreef bij het ontwaken op wat hij zich herinnerde en vond het resultaat naar eigen zeggen maar een schim van wat hij had gehoord. Zet de sonate op en oordeel zelf.

Neem de kinderen mee. De tovenaarsleerling van Paul Dukas is griezelig zonder eng te worden: een leerling, een betoverde bezem en water dat maar blijft stijgen. Kinderen volgen het verhaal moeiteloos, zonder één woord tekst.

04Liever live? Drie Halloweenconcerten

Wie de skeletten liever in het echt hoort dansen, kan dit jaar op drie plekken terecht.

Brabant Chamber Orchestra, Halloween Spectacular: The Haunted Mansion. Zaterdag 31 oktober, 20.00 uur, Concertzaal Tilburg. Jonge professionele musici uit meer dan twintig landen veranderen onder leiding van Amin Amel Ebrahimi de zaal in een spookhuis, met live electronics en holografische projecties. Op het programma onder meer Danse macabre, Een nacht op de Kale Berg, De tovenaarsleerling, Griegs Peer Gynt en een wereldpremière van huiscomponist Bruno Culotti. Geen pauze, verkleed komen wordt aangemoedigd. Kaarten € 27,50. Tickets en info WesterHarmonie, Haunted Harmonies. Zaterdag 24 oktober, 20.00 uur, Kerkgebouw De Bron, Amsterdam-Oost. Een symfonisch blaasorkest van zo'n veertig amateurmusici onder Arthur Demonceau, versterkt door het kerkorgel. Acteur Porgy Franssen vertelt de verhalen. Het programma blijft geheim, beloofd wordt een tocht van barok tot pop langs heksen en geesten, zonder horror. Kaarten € 12,50, te reserveren via penningmeester@westerharmonie.nl. Meer info Philharmonie Südwestfalen, Halloween Classics at the Movies. Dinsdag 3 november, 20.15 uur, Grote Zaal Concertgebouw Amsterdam. Net na Halloween, maar de moeite waard: muziek uit Psycho, Jaws, The Silence of the Lambs en Halloween, naast Danse macabre en een helledans van Stravinsky. Sander Teepen dirigeert, Isabelle Kafando presenteert. De films zelf worden niet vertoond. Kaarten vanaf € 29. Tickets en info

05Terug naar het kerkhof

Aan het einde van de Danse macabre kraait de hobo als een haan. Het wordt licht. De skeletten haasten zich terug naar hun graf, de viool speelt nog een laatste, uitgeputte frase en dan is het stil. Het is maar muziek. Toch doe je daarna even het licht aan.