Melancholie als levenshouding

John Dowland (ca. 1563-1626) leefde in een periode die in veel opzichten een overgangsperiode was met alle onzekerheden van dien. Hij werd vermoedelijk geboren en opgeleid in Londen, maar niet uit te sluiten is dat hij is geboren en getogen in Dublin. Nadat hij tevergeefs had geprobeerd een baan aan het Engelse hof te bemachtigen, reisde hij naar Parijs waar hij in dienst trad bij de Engelse ambassadeur aan het Franse hof. Een andere reden voor zijn tocht naar Frankrijk kan zijn dat hij katholiek was geworden in een periode waarin het protestantisme in Engeland in opmars was en katholieken ongekend werden vervolgd. Even onzeker is een ander punt in zijn carrière: spionage. Componisten waren vaak op reis tussen hoven en hadden of namen aan een hof vaak een bewegingsvrijheid die lakeien en gezanten vaak niet hadden. Van Ferrabosco weet we dat hij spioneerde – en hij was zeker niet de enige componist. Vermoedens van spionage kunnen de oorzaak zijn van het feit dat Dowland diverse malen wisselde van functies. In 1594 begon hij in Duitsland te werken voor de hertog van Brunswick en een paar jaar later trad hij in dienst van de koning van Denemarken. Ook al was zijn salaris aan het Deense hof voor toenmalige begrippen enorm hoog, hij behield contact met Engeland en hij zou er in 1606 permanent terugkeren. In 1597 publiceerde hij in Londen zijn eerste boek met Songs, kort daarop gevolgd door een tweede en derde boek en in 1612 een bundel met Lachrimae. In datzelfde jaar kreeg hij een functie aan het Engelse hof waarna hij nog maar weinig publiceerde.

01Wereldlijke muziek

De periode rond 1600 staat te boek als de overgang van de renaissance naar de barok. Daarbij denkt men vooral aan de muziek uit Italië van mensen als Jacopo Peri en Claudio Monteverdi, maar ook in Engeland vonden veranderingen plaats. Het oeuvre van Dowland is daarvan een mooi voorbeeld en bevat ook typisch Engelse elementen. De oude stijl met veel aandacht voor complexe meerstemmigheid is bij Dowland vertegenwoordigd in zijn Lachrimae. Dit is een verzameling van eenentwintig stukken waarvan de eerste zeven gebaseerd zijn op hetzelfde motief in het ritme van een pavane. De overige veertien zijn dansen onder meer geënt op twee dansen die destijds in Engeland vaak in combinatie werden uitgevoerd: de pavane, een statige dans in traag tempo met vaak een somber karakter, en de gaillarde, een vlotter en beweeglijker dans in een hoger tempo. Deze twee vormen komen we ook tegen in Dowlands drie boeken met liederen. De Lachrimae zijn instrumentale werken voor vier of vijf strijkers (de manuscripten en vroege edities zijn hierover niet altijd duidelijk) en passen harmonisch gesproken in de oude en nieuwe stijl. Oud is de aandacht voor de ingewikkelde polyfonie, de vermenging van modale en tonale elementen, de verschuiving van de centrale stem over de diverse stemmen en de afwisseling in het metrum. Nieuw is de concentratie op de melodielijn, het duidelijke onderscheid tussen melodie en begeleiding, de muziek gericht op de verstaanbaarheid van de tekst en de modaliteit, mits aanwezig, als kleuring van de tonaliteit, ook al hebben niet alle liederen een duidelijk harmonisch centrum. Die 'nieuwe' eigenschappen zijn vooral te vinden in de liederen in de Song Books en in mindere mate ook in de Lachrimae. De liederen zijn sololiederen met begeleiding van luit. De luitpartijen laten ruimte voor versieringen en lichte improvisaties. Voor zijn eigen instrument, de luit, schreef hij enkele korte werken. Met uitzonderingen van een groep psalmen, verschenen in 1592 in een bundel die ook werken bevat van anderen, schreef Dowland uitsluitend wereldlijke muziek. Vrijwel al zijn vocale werken zijn op Engelse teksten van tijdgenoten.