
De Hongaarse componist Györgi Kurtág, begin dit jaar honderd geworden, is een dankbare aanleiding voor een tekst over vele onderwerpen: de relatie tussen persoonlijkheid en context, inspiratie en verwerking, traditie en avant-garde, tekst en muziek plus componist en vertolker.
Ook al is Györgi Kurtág nu honderd, zijn oeuvre is klein. Hij was van meet af aan en is nog steeds een trage werker en een fijnslijper. Daarnaast is hij een laatbloeier. Het duurde jaren voordat hij als componist wist wat hij wilde - en daarna duurde het nog enige tijd voordat hij in staat was die persoonlijkheid tot tevredenheid vorm te geven. Hij studeerde aan het conservatorium van Boedapest en had zoals alle Hongaarse componisten na 1945 te maken met artistieke voorschriften van hogerhand. Concreet betekende dit een neoclassicistische stijl gelardeerd met sentiment, bombast en elementen uit de volksmuziek. Bartók werd opgehemeld om zijn inzet voor de volksmuziek, terwijl zijn moderne kant werd genegeerd. Kurtág kon weinig met deze richtlijnen en componeerde ook weinig, ook al omschreef hij jaren later Bartók als ‘mijn moedertaal’. Wat hij destijds schreef, beviel hem niet goed en het meeste ervan vernietigde hij. Tot de weinige bewaard gebleven stukken behoort een Altvioolconcert, ooit prachtig opgenomen voor ECM door Kim Kashkashian met het Radio Kamerorkest onder leiding van Peter Eötvös. Men hoort de sporen van Bartók in melodische gebaren en ontdekt dat hij meer bezig is met lange lijnen dan met de expressie van details.
Kort na de Hongaarse opstand van 1956 vertrok Kurtág naar Parijs om lessen te volgen bij Milhaud en Messiaen. Het meeste leerde hij daar echter van de psychiater Marianne Stein: als je creatief vastzit, begin dan met een klein idee en werk van daaruit. Die raad zou hij gedeeltelijk opvolgen. Hij begon inderdaad met een klein idee, maar hield het vaak hierbij. In de jaren na deze tip ontstonden diverse werken en cycli van werken die men het beste kan omschrijven als muzikale oneliners. Als hij hierbij al ergens een voorbeeld aan nam, dan aan de werken die Webern rond 1910 schreef toen hij niet meer tonaal schreef maar nog niet dodecafonisch (kort gezegd zijn opus 5 tot en met 16). Wat Schönberg schreef over deze stukken, geldt ook voor Kurtágs korte schepsels. ‘Elke blik is stof voor een gedicht, elke zucht stof voor een roman. Maar een roman uitdrukken met een enkel gebaar en geluk, tot zo’n concentratie is slechts hij in staat die het omgekeerd evenredig aan kleinzieligheid ontbreekt.’
Volgend artikel

Achtergrond · Jared Sacks, Channel Classics
Een fenomenaal 'gebrek aan kennis'
Hoornist Jared Sacks begon in 1990 in Amsterdam het cd-label Channel Classics en leidde het zelf tot hij het grotendeels overdroeg.
6 min leestijd
Dit verhaal komt uit Luister nr. 797 · juli 2026. Ontvang Luister acht keer per jaar thuis.
Abonneren op Luister