Het symfonieorkest als spiegel van de cultuur

Orkesten bestonden al in de zeventiende en achttiende eeuw, maar ze kregen pas goed hun huidige vorm in de negentiende eeuw. Dat had diverse redenen. Orkesten waren aanvankelijk klein en konden dus samenkomen in ‘kleine locaties’ zoals cafés en grote huizen van aristocraten en rijke burgers. Veel steden hadden podia waar ensembles musiceerden en optraden, maar deze waren er vooral ter vermaak. Het repertoire was meestal relatief eenvoudig, voor luisteraars en musici. Veel gezelschappen telden vele amateurmusici en het publiek was enigszins een mix van allerlei standen. Dat veranderde met de groeiende macht van de burgerij die zich niet alleen politiek en economisch, maar ook cultureel wilde profileren. Dit gaf de kamermuziek een enorme impuls. Orkesten werden groter, zij het nog lang niet zo groot als de symfonieorkesten nu en in de loop van de negentiende eeuw verschenen in vele Nederlandse steden aparte concertzalen. Die ontwikkeling ging hand in hand met de toenemende professionalisering van de muziekgezelschappen, de groei van het muziekonderwijs, de behoefte van componisten om de speeltechnische mogelijkheden te verruimen en om de daardoor ontstane nieuwe expressieve mogelijkheden maximaal te benutten. Oorzaak en gevolg lopen hier door elkaar heen. Een gevolg was dat orkesten meer en complexere werken aandurfden. De afstand tussen vertrouwde en nieuwe muziek groeide, evenals die tussen hen die deze ontwikkelingen economisch wel en niet konden bijbenen. Vanaf ongeveer 1900 hebben het orkest en de orkestmuziek een enorme status in het culturele leven en geldt klassieke muziek, zeker veeleisende klassieke muziek, als elitair. In een meer en meer seculariserende samenleving zijn concertzalen de nieuwe tempels.

01Pro-orkestenbeleid

Die situatie verandert langzaamaan. Een eerste verandering is de komst van volksconcerten. De notie groeit dat klassieke muziek en concerten er niet alleen zijn voor wie zich dat economisch kan veroorloven, maar dat die beschikbaar moeten zijn voor iedereen. Voor de Tweede Wereldoorlog komen de eerste volksconcerten, na de oorlog groeit in brede kring het idee van verheffing en cultuurspreiding. Verheffing betekende: ook ‘de arbeider’ vertrouwd maken met ‘hoge kunst’. Dit idee werd na de oorlog breed gedragen, van links tot rechts. Spreiding betekende: het symfonieorkest niet alleen in de Randstad en de hoofdsteden van provincies, maar in principe overal. De overheid, die voor de oorlog nog zeer zuinig was met financiële steun voor de orkesten, ging na 1945 het orkestenbestel ruimhartig ondersteunen. Dit beleid begint in feite niet na, maar tijdens de oorlog. Om orkesten gunstig te stemmen, gaf de bezetter de orkesten meer geld, op voorwaarde dat zij meer Nederlandse muziek zouden spelen en de joodse musici zouden verwijderen. Dit was uiteraard zeer pijnlijk voor diegenen die al voor de oorlog een ander overheidsbeleid wilden en tijdens de oorlog aan de goede kant stonden, maar hun anti-Duitse houding was na de oorlog geen reden om dit pro-orkestenbeleid af te keuren. Het beleid bleef kortom, met als verschil dat joodse musici weer in de orkesten mochten en de overheid zich niet meer bemoeide met het programmabeleid. De naoorlogse overheid verbond aan de steun wel twee voorwaarden: amateurs moesten op termijn worden vervangen door professionals en stedelijke orkesten moesten de provincie in. Het vooroorlogse idee van het orkest als hoogtepunt van het burgerlijke muziekleven was ook het naoorlogse. In de eerste naoorlogse begroting ging meer dan negentig procent van het geld voor muziek naar de orkesten. In 1967 zou bijna iedereen Matthijs Vermeulen gelijk geven.