Het Festival Klassiek achter de Duinen dat van 17 tot en met 20 september plaatsvindt in Den Haag, bied dit jaar een bijzondere première. Op 18 september klinkt in de Nieuwe Kerk in Den Haag de liedcyclus eauman van Rick van Veldhuizen. De componist voegt hiermee een nieuw Nederlands hoofdstuk toe aan het AIDS Quilt Songbook. “Mijn stukken hebben doorgaans een expliciet seksuele lading.”
Het Songbook
Om het belang van de première van eauman en het complete concert rond het AIDS Quilt Songbook te begrijpen moeten we even terug naar de jaren negentig van de vorige eeuw. Hiv/aids is een besmettelijke ziekte die toen vooral huishield in de internationale homogemeenschap. Het stigma rond de ziekte was groot. De gemeenschap in New York begon dekens, quilts, samen te voegen met herinneringen aan de aan de gevolgen van aids overleden vrienden. De Amerikaanse bariton William Parker besloot, geïnspireerd door de quilts en door het boek Poets for Life: Seventy-Six Poets Respond to AIDS, iets te doen aan het feit dat de gevoelens en het verdriet rond hiv/aids in de klassieke muziek niet of nauwelijks aan de orde kwam. Hij gaf verschillende componisten de opdracht een lied te componeren. Dat werd de eerste aanzet tot The AIDS Quilt Songbook. De achttien liederen gingen in de zomer van 1992 in première en in 1994 verscheen het album The AIDS Quilt Songbook op het label Harmonia Mundi.
Homoseksualiteit
Daar bleef het niet bij in de decennia daarna volgden vele toevoegingen. En nu komt er ook een Nederlands hoofdstuk bij. “Ik vind het geweldig dat ik een liedcyclus aan dit unieke songbook toe mag voegen”, zegt Rick van Veldhuzien enthousiast. “Mijn stukken bevatten altijd wel expliciet seksuele elementen. Zo zette ik in de cyclus Unde imber et ignes de homoseksualiteit in de spotlights. Ik vind dat belangrijk omdat er nog steeds veel te weinig bekend is over wat hiv-positief zijn tegenwoordig inhoudt. In Nederland zijn ongeveer 25.000 hiv-positieve mensen bekend. Voor veel mensen die het begin van de aidsepidemie meegemaakt hebben is hiv-positief nog altijd een term die angst aanjaagt. Maar er is in al die tijd zoveel gebeurd. Ik ben in 1994 geboren en nu al veertien jaar hiv-positief. Door de medicijnen heb ik er totaal geen last van en kan ik het ook niet overdragen.”
Volwassen grapjes
Van Veldhuizen spreekt zich niet alleen in zijn muziek uit. Hij is ook daadwerkelijk actief in de hiv-community. “Veel mensen in de community zijn goed geïnformeerd, maar er heerst nog steeds veel schaamte rond hiv. Voor velen is het een heikel punt om er voor uit te komen dat ze hiv-positief zijn. Omdat ze ook niet naar een arts durven te gaan zijn er anno 2026 nog steeds mensen die aan de gevolgen van aids overlijden. Wat dat aangaat is er nog een lange weg te gaan.” En wat dat aangaat is de liedcyclus eauman een manier om hiv in het algemeen bespreekbaar te maken. ”Het werk grijpt terug op de hiv-geschiedenis”, verklaart Van Veldhuizen, om vervolgens met een onverwachte invalshoek te komen. “Als kind van de jaren negentig groeide ik op met Disneyklassiekers als Belle en het beest, Aladdin en De kleine zeemeermin. De animatiefilms zitten vol volwassen grapjes die aan queerness refereren van tekstschrijver Howard Ashman, die zelf aan de gevolgen van aids overleed. Voor eauman ben ik teruggegaan naar de oorspronkelijke teksten van de sprookjes en daar heb ik, steeds in de oorspronkelijke taal, verborgen seksuele referenties uitgehaald en die in de liederen expliciet gemaakt. Het was alleen al ontzettend leuk om aan die teksten vol flauwe grapjes te werken.” Van Veldhuizen verwerkte de teksten in ‘drie-en-een-half deel’. “Belle en het beest, Aladdin en De kleine zeemeermin vormen elk een lied en het halve deel is een kleine quasi-improvisatorische verrassing.”
Diep tonaal
De liederen refereren enerzijds perfect aan de taal van de onderhavige Disneyfilms en zitten anderzijds vol met de klankwereld van Van Veldhuizen waarin microtonale toverklanken en prachtige kleurtoevoegingen zoals een Sirenenkoor op tape een grote rol spelen. “Mijn taal is diep tonaal en af en toe doorspekt met een soms niet-Westers aandoend gevoel voor toon en ritme”, zo omschrijft Van Veldhuizen het zelf. Hij vond zijn weg in het componeren toen hij in de brugklas van de middelbare school voor het vak muziek een proefversie van het muzieknotatieprogramma Finale in handen kreeg. “Daar ontdekte ik dat ik ook eigen muziek kon noteren. Toen ik veertien was zat ik al in de jong talentklas van het conservatorium.”
Hij was vooral gefascineerd door het gevoel dat klank over kon brengen, een gevoel dat hij ook ontdekte in het gebruik van verschillende talen. Vandaar dat tekst vaak een grote rol speelt in zijn werk. Zo ook in eauman. “Ik hoop dat iedereen, ongeacht de inhoud, direct geraakt wordt door de liederen en dat ze resoneren op een manier zoals vroeger sprookjes binnenkwamen als ze mooi verteld werden.”
Boodschap
Uiteraard zijn de liederen niet alleen betoverend maar bevatten ze ook een boodschap die de cyclus tot een waardige toevoeging aan het AIDS Quilt Songbook maakt. De Deense moraal uit De kleine zeemeermin laat zich vertalen als:
En elke traan voegt een dag aan ons lijden toe.
Jullie hebben nog steeds de mogelijkheid om onze proeftijd te verkorten.
En wij zullen [daarop] jullie bedroevenis verkorten.
“Met andere woorden: we zijn als mens allemaal feilbaar, maar met wederzijdse vergeving kunnen we alles op een hoger plan brengen als we onze schouders er onder zetten. Als de luisteraar die boodschap meeneemt heb ik mijn doel met eauman bereikt.”
eauman van Rick van Veldhuizen gaat op 18 september om 20:00 uur tijdens Festival Klassiek Achter de Duinen in Nieuwe Kerk, Den Haag in première. Voor kaarten en het volledige programma zie www.klassiekachterdeduinen.nl/
